Przejdź do treści
Seria: Zapomniana Biblia: Opowieści
Odcinek: 10
Publikacja: 7 marca 2026
„Dokąd bowiem jest zazdrość i spór, tam jest niepokój i wszelki uczynek zły.”¹
27 lipca 1597 roku w klasztorze jezuickim przy kościele świętej Barbary w Krakowie umiera pięćdziesięciosześcioletni Jakub Wujek. Według kronik zakonnych na pogrzeb „zbiegł się cały Kraków”, a kustosz stradomskich bernardynów wołał z żalem: „upadł jeden filar kościoła Bożego”.²
Wujek zostawił po sobie ukończony rękopis przekładu całej Biblii — Starego i Nowego Testamentu. Pracował nad nim ponad dziesięć lat. Nowy Testament opublikował w 1593 roku, Psałterz w 1594. Stary Testament ukończył prawdopodobnie w latach 1595–1596.
Ale między ukończeniem rękopisu a wydaniem Biblii stała przeszkoda, której Wujek nie zdążył rozwiązać za życia.
Problem dwóch Wulgat
Przypomnijmy: Wujek tłumaczył na podstawie Wulgaty lowańskiej z 1574 roku — najlepszego dostępnego wydania krytycznego łacińskiego tekstu biblijnego. Ale w 1592 roku, gdy tłumacz był już zaawansowany w pracy nad Starym Testamentem, papież Klemens VIII wydał nową oficjalną Wulgatę — klementyńską.³
Wulgata klementyńska różniła się od lowańskiej w wielu miejscach. Nie były to różnice rewolucyjne — obie opierały się na tekście świętego Hieronima — ale wystarczająco liczne, by przekład oparty na starszej edycji stał się problematyczny. Kościół katolicki miał teraz oficjalny tekst łaciński i każdy nowy przekład musiał z nim być zgodny.
Wujek częściowo uwzględnił Wulgatę klementyńską w swoim Nowym Testamencie z 1593 roku. Ale Stary Testament — znacznie obszerniejszy — wymagał systematycznej konfrontacji z nowym łacińskim standardem. Tego Wujek już nie zdążył zrobić.
Pięciu ojców
Po śmierci tłumacza przełożeni jezuiccy powołali komisję rewizyjną. Według źródeł jezuickich składała się z „pięciu ojców, tęgich teologów-lingwistów”. Źródła podają następujące nazwiska: Justus Rabb, Jan Brant, Marcin Łaszcz, Adrian Radzimiński i Stanisław Grodzicki — ten ostatni, według niektórych badaczy, odegrał rolę wiodącą i był szczególnie krytyczny wobec wyborów tłumaczeniowych Wujka.⁴
Komisja pracowała w kolegium jezuickim w Poznaniu — tym samym, które ćwierć wieku wcześniej założył sam Wujek. Pracę trwały prawdopodobnie od jesieni 1597 do końca 1598 roku.
Co mieli zrobić?
Zadanie komisji wydawało się jasne: dostosować przekład Wujka do Wulgaty klementyńskiej. Ale w praktyce okazało się, że cenzorzy mieli o wiele szersze ambicje.
Grodzicki w swoich uwagach zarzucał Wujkowi między innymi, że w niektórych miejscach zbyt mocno opierał się na tekście greckim — kosztem łacińskiego — a w innych nazbyt wzorował się na protestanckiej Biblii brzeskiej.⁵ To poważne zarzuty. Wujek, jak wiemy z odcinka o jego warsztacie, celowo sięgał do tekstów hebrajskich i greckich, by wzbogacić swój przekład. Dla komisji rewizyjnej ta wolność tłumaczeniowa była problemem.
Cenzorzy nie ograniczyli się do korekty technicznej. Wprowadzili zmiany stylistyczne, teologiczne i literackie, które w sumie sprawiły, że tekst opublikowany w 1599 roku różnił się od tego, który wyszedł spod pióra Wujka, w sposób — zdaniem niektórych współczesnych badaczy — fundamentalny.
Ale o skali i naturze tych zmian — szczegółowo za dwa odcinki. Najpierw zobaczmy, co wyszło z drukarni w sierpniu 1599 roku.
Ciekawostki
- Pochówek i „niezniszczona ręka” — Wujka pochowano w podziemiach kościoła świętej Barbary przy Placu Mariackim w Krakowie. Gdy siedem lat później kopano grób dla innego zakonnika, odkryto zbutwałą trumnę Wujka. Według przekazu jezuickiego „rękę jego prawą, którą tyle dzieł uczonych ku chwale Bożej napisał, znaleziono nieuszkodzoną”. Kości przeniesiono do grobowca pod ołtarzem, gdzie spoczywają do dziś — krypty nie są dostępne dla zwiedzających.
- Poznańskie kolegium — krąg się zamyka — komisja rewizyjna pracowała w kolegium, które Wujek sam założył w 1573 roku. Tam, gdzie przez siedem lat był rektorem, kaznodzieją i wykładowcą, teraz pięciu jezuitów zmieniało jego dzieło życia. Jest w tym coś gorzko ironicznego.
- Wulgata klementyńska — standard na trzysta pięćdziesiąt lat — Wulgata klementyńska z 1592 roku (z poprawkami z 1593 i 1598) pozostała oficjalnym tekstem biblijnym Kościoła katolickiego aż do Nowej Wulgaty z 1979 roku. To niemal cztery wieki jednego tekstu łacińskiego.
Przypisy i źródła
¹ Jk 3:16, przekład Jakuba Wujka.
² Śmierć Wujka: 27 lipca 1597, Kraków, przy klasztorze jezuickim przy kościele św. Barbary. Cytat o pogrzebie i „filarze kościoła” za: kroniki jezuickie, por. Polski Słownik Biograficzny, hasło „Jakub Wujek”.
³ Wulgata klementyńska: bulla „Cum Sacrorum” Klemensa VIII, listopad 1592. Poprawki: 1593, 1598. Por. Wikipedia, hasło „Sixto-Clementine Vulgate”.
⁴ Skład komisji rewizyjnej: Justus Rabb, Jan Brant, Marcin Łaszcz, Adrian Radzimiński, Stanisław Grodzicki. Por. Polskie Radio 24, „Biblia Jakuba Wujka — arcydzieło renesansowego jezuity”; Czasopisma KUL (artykuł o komisji rewizyjnej).
⁵ Zarzuty Grodzickiego wobec Wujka: zbyt bliskie podążanie za tekstem greckim i protestancką Biblią brzeską. Por. artykuł „Between ad fontes and the authentic Vulgate(s): The Making of the Polish Jesuit Wujek’s Bible (1579–1599)”, Academia.edu.
Słuchaj podcastu: ZapomnianaBiblia.pl