Przejdź do treści
Seria: Zapomniana Biblia: Opowieści
Odcinek: 11
Publikacja: 14 marca 2026
„Wszystko ma swój czas i jest wyznaczona godzina na wszystkie sprawy pod niebem.”¹
25 sierpnia 1599 roku. Dwa lata po śmierci Jakuba Wujka. Z krakowskiej Drukarni Łazarzowej, prowadzonej przez Jana Januszowskiego — sekretarza królewskiego i jednego z najwybitniejszych drukarzy polskiego renesansu — wychodzi dzieło, na które Kościół katolicki w Rzeczypospolitej czekał od dekad.²
Pełny tytuł brzmiał: „Biblia to jest Księgi Starego y Nowego Testamentu, według łacińskiego przekładu starego, w kościele powszechnym przyjętego, na polski język z nowu z pilnością przełożone, z dokładaniem tekstu żydowskiego i greckiego i z wykładem katolickim, trudniejszych miejsc, do obrony wiary świętej powszechnej przeciw kacerstwom tych czasów należących; przez D. Jakuba Wujka z Wągrowca, teologa Societatis Iesu”.³
Sam tytuł był manifestem. Nie tylko przekład — ale przekład z aparatem polemicznym, „do obrony wiary świętej przeciw kacerstwom tych czasów”.
Monumentalne dzieło
Biblia Wujka z 1599 roku to ponad tysiąc pięćset stron. Zawierała pełny Stary i Nowy Testament — wszystkie księgi kanoniczne wraz z księgami deuterokanonicznymi, których protestanci nie uznawali. Każda księga opatrzona była wstępem, summariuszem rozdziałów, annotacjami marginalnymi i komentarzami teologicznymi.
Wydanie było typograficznym osiągnięciem. Jan Januszowski, który prowadził Drukarnię Łazarzową od 1577 roku i wydał w niej ponad czterysta pozycji, włożył w Biblię Wujka cały swój kunszt. Format folio, staranny skład, czytelna czcionka. Biblia miała konkurować z protestanckimi wydaniami — i pod względem edytorskim nie ustępowała im w niczym.⁴
Dedykacja i aprobata
Biblia ukazała się z aprobatą Stolicy Apostolskiej — co gwarantowało jej oficjalny status w Kościele katolickim. Prymas Stanisław Karnkowski, który trzynaście lat wcześniej zabezpieczył finansowanie projektu, doczekał wydania — zmarł cztery lata później, w 1603 roku.
Wujek na stronie tytułowej widnieje jako jedyny autor. Komisja rewizyjna, która przez rok pracowała nad tekstem w Poznaniu, nie jest wymieniona. To ważny szczegół — tekst opublikowano pod nazwiskiem Wujka, choć cenzorzy wprowadzili do niego zmiany, których sam tłumacz nigdy nie zaakceptował.
Biblia na trzysta sześćdziesiąt siedem lat
Biblia Wujka z 1599 roku stała się od razu podstawowym polskim tekstem biblijnym Kościoła katolickiego. I pozostała nim przez trzysta sześćdziesiąt siedem lat — aż do 1965 roku, gdy ukazała się Biblia Tysiąclecia, pierwszy katolicki polski przekład dokonany bezpośrednio z języków oryginalnych, nie z Wulgaty.⁵
Przez te niemal cztery stulecia Biblia Wujka pełniła rolę porównywalną z rolą King James Bible w kulturze anglosaskiej. Kształtowała język liturgii, literatury, codziennej mowy. Jej frazy wchodziły do polszczyzny jako przysłowia i frazeologizmy. Pokolenia Polaków uczyły się czytać na jej tekście — szczególnie w czasach zaborów, gdy Biblia Wujka służyła nie tylko celom religijnym, ale także jako narzędzie obrony polskości i nauki języka.
Lekcjonarz liturgiczny oparty na przekładzie Wujka — czyli teksty Ewangelii i Listów czytane na mszach — był przedrukowywany ponad dziewięćdziesiąt razy. Jeszcze w dwudziestym wieku polscy katolicy słyszeli w kościołach słowa Wujka.
Ale czyja to Biblia?
Tu dochodzimy do pytania, które współcześni badacze stawiają coraz głośniej. Biblia z 1599 roku nosi imię Wujka. Ale w jakim stopniu jest to naprawdę jego tekst?
Komisja rewizyjna pracowała nad rękopisem przez rok. Wprowadzała zmiany — liczne i głębokie. Wujek nie mógł ich zaakceptować ani odrzucić, bo nie żył. Niektórzy współcześni badacze, w tym — według części opracowań — językoznawca Stanisław Koziara, określają wydanie z 1599 roku mianem „Biblii niby-Wujkowej”, sugerując, że to nie w pełni tekst, który Wujek chciał opublikować.⁶
Co dokładnie zmienili cenzorzy? Jakie były ich motywacje — i czy ich ingerencje poprawiły, czy osłabiły dzieło Wujka?
O tym — za tydzień.
Ciekawostki
- Jan Januszowski — renesansowy drukarz — prowadził Drukarnię Łazarzową w Krakowie, jedną z najważniejszych oficyn wydawniczych polskiego renesansu. Był sekretarzem królów Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy. W ciągu dwudziestu sześciu lat kierowania drukarnią (1577–1603) wydał ponad czterystu pozycji. Biblia Wujka była prawdopodobnie jego najważniejszym przedsięwzięciem.
- Biblia Tysiąclecia — następczyni po wiekach — pierwszy katolicki polski przekład z języków oryginalnych ukazał się dopiero w 1965 roku, na tysiąclecie chrztu Polski. Nad przekładem pracowało kilkudziesięciu biblistów. Trzecie wydanie (1980) stało się obowiązującym tekstem liturgicznym. Ale nawet Biblia Tysiąclecia nie wyparła Wujka z polszczyzny — jego frazeologizmy żyją w języku do dziś.
- Format folio — Biblia Wujka z 1599 roku była wydrukowana w formacie folio, czyli na dużych arkuszach papieru złożonych na pół. To był format prestiżowy, zarezerwowany dla najważniejszych dzieł. Zachowane egzemplarze mają skórzane oprawy z metalowymi okuciami.
Przypisy i źródła
¹ Koh 3:1, przekład Jakuba Wujka.
² Data publikacji: 25 sierpnia 1599, Kraków, Drukarnia Łazarzowa. Por. Polskie Radio 24, „Biblia Jakuba Wujka — arcydzieło renesansowego jezuity”; OneBid (opis aukcyjny pierwszego wydania).
³ Pełny tytuł za: Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (wbc.poznan.pl), skan wydania z 1599 roku.
⁴ Jan Januszowski (1550–1613), sekretarz królewski, drukarz. Prowadził Drukarnię Łazarzową 1577–1603, ponad 400 wydanych pozycji. Por. Wikipedia PL, hasło „Jan Januszowski”; Brill Academic Publishers.
⁵ Biblia Tysiąclecia — pierwszy katolicki polski przekład z języków oryginalnych, 1965. III wydanie (1980) stało się obowiązującym tekstem liturgicznym. Por. Wikipedia PL, hasło „Biblia Tysiąclecia”.
⁶ Określenie „Biblia niby-Wujkowa”: przypisywane Stanisławowi Koziarze. Por. S. Koziara, Tradycja biblijna w języku polskim. [Do weryfikacji w oryginalnej publikacji Koziary.]**
Słuchaj podcastu: ZapomnianaBiblia.pl