Przejdź do treści
Seria: Zapomniana Biblia: Opowieści
Odcinek: 12
Publikacja: 21 marca 2026
„Litera zabija, a duch ożywia.”¹
W poprzednich dwóch odcinkach poznaliśmy komisję rewizyjną — pięciu jezuitów, którzy po śmierci Wujka przez rok pracowali nad jego rękopisem w poznańskim kolegium. Wiemy, że ich oficjalnym zadaniem było dostosowanie przekładu do Wulgaty klementyńskiej. Wiemy też, że ich ambicje sięgały dalej.
Dziś zajmiemy się tym, co konkretnie zmienili — i dlaczego to ma znaczenie.
Trzy rodzaje zmian
Zmiany wprowadzone przez komisję rewizyjną można podzielić na trzy kategorie.
Pierwsza, najbardziej oczywista, to korekty wynikające z Wulgaty klementyńskiej. Wujek tłumaczył z Wulgaty lowańskiej. Klementyńska różniła się od niej w wielu miejscach — czasem jednym słowem, czasem całym wersetem. Wszędzie tam, gdzie lowańska i klementyńska się rozchodziły, komisja poprawiała tekst Wujka, by zgadzał się z nowym standardem. To były zmiany techniczne, konieczne i zrozumiałe.²
Druga kategoria to zmiany stylistyczne. Wujek pisał językiem żywym, czasem kolokwialnym. Używał wyrażeń, które znał z kazań i rozmów z prostymi ludźmi. Komisja — na ile pozwalają ocenić dostępne źródła, bo oryginalne rękopisy Wujka nie zachowały się w obiegu publicznym — systematycznie zastępowała te kolokwializmy stylem wyższym, bardziej literackim.³
Trzecia kategoria, najciekawsza dla badaczy, to zmiany w relacji do tekstów oryginalnych. Wujek, jak wiemy, nie tłumaczył wyłącznie z łaciny — sięgał do Poligloty antwerpskiej, sprawdzał tekst hebrajski i grecki. Grodzicki zarzucał mu, że w niektórych miejscach za bardzo odszedł od Wulgaty w stronę oryginałów, a w innych — że nazbyt zbliżył się do protestanckiej Biblii brzeskiej. Komisja cofała te „odejścia”, przywracając ścisłą zgodność z łaciną.⁴
Poetyka kontra przystępność
Szczególnie interesujące są zmiany w księgach poetyckich — Psalmach, Księdze Hioba, Pieśni nad Pieśniami. Hebrajska poezja biblijna opiera się na paralelizmie — powtarzaniu myśli w dwóch lub trzech wariantach. Wujek, który pisał dla konkretnych czytelników i słuchaczy, w niektórych miejscach stosował parafrazy — oddawał sens poetycki kosztem ścisłej struktury paralelizmu.
Komisja, zorientowana na wierność tekstowi łacińskiemu, w wielu takich miejscach przywracała strukturę bliższą Wulgacie — a więc pośrednio bliższą hebrajskiemu oryginałowi. Nie dysponujemy pełnym katalogiem tych korekt, ale ogólny kierunek zmian jest dobrze udokumentowany.⁵
Paradoksalnie więc cenzorzy, dążąc do formalnej zgodności z łaciną, w niektórych miejscach mogli przybliżyć tekst do hebrajskiej poetyki — kosztem potoczności i przystępności, które były znakiem firmowym Wujka.
Biblia niby-Wujkowa?
Współcześni badacze są podzieleni w ocenie tych ingerencji. W literaturze przedmiotu pojawia się określenie „Biblia niby-Wujkowa” — przypisywane językoznawcy Stanisławowi Koziarze — sugerujące, że pośmiertne poprawki zmieniły charakter tekstu na tyle, by postawić pod znakiem zapytania autorstwo Wujka.⁶
Inni badacze podkreślają, że zmiany, choć liczne, nie zmieniły fundamentalnego charakteru przekładu. Wujkowy styl — jego rytm, słownictwo, konstrukcje zdaniowe — przetrwał rewizję. To wciąż był Wujek, choć Wujek „poprawiony”.
Prawda, jak zwykle, leży prawdopodobnie pośrodku. Komisja rewizyjna uczyniła tekst bardziej zgodnym z oficjalnym standardem kościelnym — i w tym sensie bardziej „kanonicznym”. Ale odebrała mu część potoczności, żywości, bezpośredniości, która cechowała oryginalne pisarstwo Wujka. Tekst, który miał mówić do „ubogich kapłanów i pospolitego człowieka”, stał się nieco bardziej uczony, nieco bardziej oficjalny.
Czy to dobrze, czy źle? Zależy od perspektywy. Z punktu widzenia Kościoła szesnastego wieku — konieczne. Z punktu widzenia historyka języka — strata.
Zamknięcie bloku
Z tym odcinkiem zamykamy BLOK II naszej serii — „Jak powstała Biblia?”. Przez sześć tygodni śledziliśmy drogę od decyzji kongregacji kaliskiej w 1584 roku, przez warsztat tłumacza, Nowy Testament 1593, śmierć Wujka, komisję rewizyjną, aż do publikacji pełnej Biblii w 1599 roku.
W następnym bloku zmieniamy perspektywę. Zamiast pytać, jak Biblia Wujka powstała, zapytamy: co zrobiła z polskim językiem. Jakie frazy z jej kart weszły do naszej codziennej mowy — i żyją w niej do dziś, choć większość Polaków nie wie, skąd pochodzą?
Zaczynamy od zakazanego owocu.
Ciekawostki
- Rękopis Wujka — zagubiony skarb? — oryginalne rękopisy Wujka nie są publicznie dostępne. Badacze opierają się na porównaniu Nowego Testamentu z 1593 roku (za życia Wujka) z Biblią z 1599 roku (po rewizji), by rekonstruować skalę zmian. Pełne porównanie wymaga dostępu do materiałów archiwalnych Towarzystwa Jezusowego.
- Nowy Testament 1593 kontra Biblia 1599 — współcześni bibliści coraz częściej traktują Nowy Testament z 1593 roku jako bardziej „autentyczny” tekst Wujka niż odpowiadające mu fragmenty w Biblii z 1599 roku. To wydanie z 1593 — nie poprawione przez cenzorów — reprezentuje oryginalne wybory tłumaczeniowe Wujka.
- Problem autorstwa w epoce — praktyka pośmiertnej rewizji tekstów nie była w szesnastym wieku niczym niezwykłym. Dzieła wielu autorów — zarówno świeckich, jak i duchownych — przechodziły przez ręce redaktorów i cenzorów. Współczesne pojęcie „autorstwa” i „integralności tekstu” jest w dużej mierze wytworem dziewiętnastego i dwudziestego wieku.
Przypisy i źródła
¹ 2 Kor 3:6, przekład Jakuba Wujka.
² Korekty wynikające z Wulgaty klementyńskiej (1592): konieczność dostosowania przekładu opartego na Wulgacie lowańskiej (1574) do nowego standardu. Por. artykuł „Between ad fontes and the authentic Vulgate(s)”, Academia.edu.
³ Zmiany stylistyczne komisji rewizyjnej: zastępowanie kolokwializmów stylem wyższym. Por. ogólne opisy w: Polskie Radio 24; Wikipedia PL, hasło „Biblia Jakuba Wujka”. [Szczegółowa analiza porównawcza wymaga dostępu do materiałów archiwalnych TJ.]**
⁴ Zarzuty Grodzickiego: zbyt bliskie podążanie za tekstem greckim i Biblią brzeską. Por. Czasopisma KUL, artykuł o komisji rewizyjnej.
⁵ Zmiany w poetyce: rekonstrukcja na podstawie ogólnych opisów metody komisji. [Brak pełnego katalogu korekt poetyckich w dostępnych źródłach.]**
⁶ „Biblia niby-Wujkowa”: określenie przypisywane S. Koziarze. Por. materiały projektu (Compass Artifact). [Wymaga weryfikacji w: S. Koziara, Tradycja biblijna w języku polskim, Kraków.]**
Słuchaj podcastu: ZapomnianaBiblia.pl