7. Misja życia - ZapomnianaBiblia.pl

Seria: Zapomniana Biblia: Opowieści
Odcinek: 7
Publikacja: 14 lutego 2026

„Szukajcie, a znajdziecie: kołaczcie, a będzie wam otworzono.”¹

W maju 1584 roku w jezuickim kolegium w Kaliszu zebrała się kongregacja prowincjalna Towarzystwa Jezusowego. Na porządku obrad znalazła się sprawa, która z pozoru wyglądała na kwestię wydawniczą. W rzeczywistości chodziło o przyszłość polskiego katolicyzmu.

Polska potrzebowała nowej Biblii.

Puste pole bitwy

Żeby zrozumieć wagę tej decyzji, trzeba cofnąć się o dwie dekady. W 1563 roku kalwiniści wydali w Brześciu Litewskim monumentalną Biblię — tak zwaną Biblię brzeską lub Radziwiłłowską, sfinansowaną przez Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Był to przekład z języków oryginalnych, starannie opracowany, typograficznie piękny. Dziesięć lat później, w 1572 roku, arianie opublikowali własny przekład — Biblię nieświeską Szymona Budnego, równie ambitną, choć teologicznie kontrowersyjną.²

A katolicy? Mieli Biblię Leopolity z 1561 roku — pierwszy drukowany polski przekład całego Pisma Świętego. Ale po dwudziestu trzech latach tekst Leopolity uchodził już za przestarzały, a jego jakość nie dorównywała przekładom protestanckim.³ W rywalizacji o dusze polskich czytelników Kościół katolicki przegrywał na polu, które sam powinien był opanować.

Człowiek na misję

Kongregacja kaliska podjęła decyzję: zlecić nowy przekład Biblii na język polski. Ale komu? Wybór padł na czterdziestotrzyletniego Jakuba Wujka — i nie był przypadkowy.

Wujek właśnie wrócił z pięcioletniej misji w Siedmiogrodzie. Miał za sobą czternaście lat budowania szkół, pisania kazań i prowadzenia dysput z protestantami. Znał biegle łacinę, grekę i hebrajski. Ale przede wszystkim — już udowodnił, że potrafi pisać po polsku w sposób, który trafia zarówno do uczonych, jak i do prostych ludzi.

Jego Postylla katolicka — wydana w trzech częściach w latach 1573–1575 — była pierwszym znaczącym katolickim zbiorem kazań w języku polskim.⁴ Stanowiła odpowiedź na protestancką Postyllę Mikołaja Reja i pokazała, że Wujek potrafi tłumaczyć fragmenty Pisma Świętego z talentem literackim i teologiczną precyzją. Postylla mniejsza z 1579 roku, przeznaczona „dla ubogich kapłanów i pospolitego człowieka”, potwierdziła tę umiejętność.

Innymi słowy: Wujek nie dostał zlecenia na tłumaczenie Biblii dlatego, że był najlepszym znawcą języków biblijnych w Polsce. Dostał je, bo przez dwadzieścia lat swojej pracy — od kazań w Poznaniu po dysputy w Kolozsvárze — nauczył się mówić do Polaków ich własnym językiem.

Zgoda z Rzymu

Decyzja kongregacji kaliskiej to był dopiero początek. Tłumaczenie Biblii na język narodowy wymagało zgody najwyższych władz kościelnych. Sobór Trydencki, zakończony w 1563 roku, ogłosił łacińską Wulgatę jedynym autentycznym tekstem Pisma Świętego — ale nie zakazał przekładów na języki narodowe. Wymagał jedynie, by każdy taki przekład opierał się na Wulgacie i uzyskał aprobatę władz kościelnych.⁵

Wujek został wysłany do Rzymu po zgodę generała jezuitów Claudio Acquavivy — piątego z kolei przełożonego Towarzystwa Jezusowego, jednego z najwybitniejszych reformatorów zakonu. Papież Grzegorz XIII, który już wcześniej wspierał misje jezuickie w Siedmiogrodzie, udzielił błogosławieństwa.⁶

Równolegle prymas Stanisław Karnkowski — arcybiskup gnieźnieński, gorący zwolennik kontrreformacji — zabezpieczył finansowanie przedsięwzięcia.⁷ Karnkowski rozumiał, że walka o polskich katolików toczy się nie tylko na ambonach, ale przede wszystkim na kartach książek.

Między Postylli a Biblią

Wujek zasiadł do pracy. Miał czterdzieści trzy lata, ogromne doświadczenie i jasno określone zadanie: dać polskim katolikom Biblię, która będzie lepsza od tego, co mieli protestanci. Nie lepsza teologicznie — to było oczywiste z jego perspektywy — ale lepsza językowo, stylistycznie, dostępniejsza.

Pracował głównie w Krakowie, w domu profesów jezuickich. Przed sobą miał stos ksiąg — łacińskich, greckich, hebrajskich — oraz dwadzieścia lat doświadczeń z żywym polskim słowem. Za sobą miał szkoły, ambony i dyskusje z ludźmi każdego stanu.

To połączenie — erudycji biblisty z instynktem kaznodziei — uczyni jego przekład wyjątkowym.

Ale jak dokładnie wyglądał jego warsztat? Z jakich źródeł korzystał? I dlaczego wybory, których dokonał przy biurku w Krakowie, zadecydowały o kształcie polszczyzny na następne cztery stulecia?

O tym — w następnym odcinku.

Ciekawostki

Biblia brzeska i jej los — kalwińska Biblia brzeska z 1563 roku, choć typograficznie znakomita, miała dramatyczny los. Po śmierci Mikołaja Radziwiłła Czarnego jego syn Mikołaj Krzysztof — gorliwy katolik — wykupywał i niszczył egzemplarze ojcowskiej Biblii. Do dziś zachowało się zaledwie kilkadziesiąt egzemplarzy, a pojedyncze karty osiągają na aukcjach ceny porównywalne z inkunabułami.
Claudio Acquaviva — „drugi założyciel” — generał jezuitów, który zatwierdził projekt Wujka, rządził zakonem przez trzydzieści cztery lata (1581–1615). Pod jego kierownictwem zakon rozrósł się z około pięciu tysięcy do ponad trzynastu tysięcy członków. Historycy nazywają go „drugim założycielem” Towarzystwa Jezusowego.
Prymas Karnkowski i jego ambicje — Stanisław Karnkowski, mecenas przekładu Wujka, był nie tylko duchownym, ale także politykiem. To on koronował Zygmunta III Wazę w 1587 roku. Jego wsparcie dla Biblii Wujka było częścią szerszej strategii umacniania katolicyzmu w Rzeczypospolitej.

Przypisy i źródła

¹ Mt 7:7, przekład Jakuba Wujka.

² Biblia brzeska (1563) — przekład kalwiński, sfinansowany przez Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Biblia nieświeska (1572) — przekład ariański Szymona Budnego. Por. Wikipedia PL, hasła „Biblia brzeska” i „Biblia nieświeska”.

³ Biblia Leopolity (1561) — pierwszy drukowany polski przekład całego Pisma Świętego, autorstwa Jana z Lwowa (Jana Leopolity). Wydana w Krakowie nakładem Szarfenbergerów. Por. wystawabiblii.pl.

⁴ Postylla katolicka — Jakub Wujek, cz. I–II: 1573, cz. III: 1575, Kraków, drukarnia Mateusza Siebeneichera. Por. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa (dbc.wroc.pl).

⁵ Sobór Trydencki, sesja IV (8 kwietnia 1546): dekret o Wulgacie jako tekście autentycznym. Nie zakazał przekładów na języki narodowe, ale wymagał zgodności z Wulgatą.

⁶ Claudio Acquaviva SJ (1543–1615), piąty generał Towarzystwa Jezusowego od 1581. Grzegorz XIII (papież 1572–1585). Por. Cambridge Encyclopedia of the Jesuits.

⁷ Stanisław Karnkowski (1520–1603), arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski od 1581. Por. Encyklopedia PWN.

Słuchaj podcastu: ZapomnianaBiblia.pl