Przejdź do treści
Seria: Zapomniana Biblia: Opowieści
Odcinek: 5
Publikacja: 31 stycznia 2026
„Jeśli Pan nie zbuduje domu, próżno pracują, którzy go budują.”¹
22 grudnia 1570 roku trzydziestoletni Jakub Wujek zdaje egzamin doktorski z teologii w Pułtusku. Ma za sobą studia w Krakowie, Wiedniu i Rzymie, nowicjat u jezuitów, święcenia kapłańskie. Ale przełożeni nie zamierzają pozwolić mu usiąść nad książkami. Prowincja polska potrzebuje ludzi czynu — organizatorów, budowniczych, dyplomatów. I właśnie takim człowiekiem okaże się Wujek.
Przez następne czternaście lat — zanim zasiądzie do tłumaczenia Biblii — zbuduje trzy kolegia jezuickie w trzech różnych krajach. Historia ta prowadzi z Poznania przez Wilno aż na rubieże Siedmiogrodu.
Poznań
W 1571 roku biskup poznański Adam Konarski sprowadził jezuitów do Poznania. Zakon wyznaczył Wujka do organizacji nowej placówki. To było coś więcej niż zadanie administracyjne — trzeba było znaleźć budynek, pozyskać fundatorów, zebrać kadrę, ułożyć program nauczania.
Kolegium oficjalnie otwarto 25 czerwca 1573 roku. Wujek został jego pierwszym rektorem.² Przez siedem lat pełnił jednocześnie funkcje założyciela, rektora, wykładowcy i kaznodziei. Wprowadził metody, które znał z wiedeńskiego i rzymskiego kolegium: cotygodniowe dysputy, recytowanie katechizmu przez uczniów, przedstawienia teatralne o tematyce religijnej.
Efekty były natychmiastowe. W 1574 roku kolegium liczyło stu sześćdziesięciu uczniów. Dwa lata później — ponad czterystu, przy szesnastu profesorach.³ Nauka trwała siedem lat i obejmowała łacinę, grekę oraz hebrajski. Placówka stała się jedną z największych uczelni Rzeczypospolitej, choć pełnego statusu uniwersyteckiego nigdy nie uzyskała — zablokowała to Akademia Krakowska, broniąca swojego monopolu.⁴
To w Poznaniu Wujek doskonalił sztukę, która przydała mu się później jako tłumaczowi: umiejętność mówienia i pisania w sposób jasny, precyzyjny, a zarazem piękny. Cotygodniowe kazania w kościele świętej Marii Magdaleny — dzisiejszej Farze Poznańskiej — uczyniły go jednym z najsłynniejszych mówców w mieście. Ale o tym w następnym odcinku.
Wilno
W 1578 roku Wujek objął rektorat kolegium jezuickiego w Wilnie. Trafił tam w momencie przełomowym: król Stefan Batory zamierzał podnieść kolegium do rangi akademii.
Pierwszego kwietnia 1579 roku Batory podpisał akt erekcyjny. Trzydziestego października tego samego roku papież Grzegorz XIII potwierdził decyzję bullą.⁵ Powstała pierwsza wyższa uczelnia na Litwie — Akademia Wileńska, która przetrwa wieki i doczeka się miana najstarszego uniwersytetu w krajach bałtyckich.
Rola Wujka w tym procesie wymaga precyzji. Był rektorem kolegium przed jego przekształceniem w akademię. Pierwszym rektorem samej Akademii Wileńskiej został Piotr Skarga — inny wielki jezuita epoki, którego drogi z Wujkiem będą się jeszcze wielokrotnie krzyżować.⁶ Wujek jednak uczestniczył w przygotowaniach organizacyjnych i nawiązał współpracę z królem Batorym, która zaowocuje kolejną — najodważniejszą — misją.
Siedmiogród
Na prośbę Stefana Batorego Wujek wyruszył do Siedmiogrodu — regionu zdominowanego przez protestantyzm i arianizm. Był to świat zupełnie inny niż Wielkopolska czy Litwa: religijnie różnorodny, politycznie niestabilny, kulturowo odległy.
Pierwszego października 1579 roku dotarł do Kolozsmonostoru — dawnego opactwa benedyktyńskiego pod Kolozsvàrem, dzisiejszym rumuńskim Cluj-Napoca. Jedenastego stycznia 1580 roku otworzył tam kolegium jezuickie jako jego pierwszy rektor.⁷ W kwietniu 1581 roku uruchomił drugą placówkę, tym razem w samym centrum Kolozsvàru — ta liczyła wkrótce dwustu uczniów.
Pięć lat w Siedmiogrodzie to nie tylko budowanie szkół. Wujek prowadził dysputy teologiczne z ariańskim biskupem Franciszkiem Dymitrem, opiekował się małoletnim Zygmuntem Bàthorym — bratankiem króla — i organizował struktury kościelne niemal od zera. Do 1584 roku powstały trzy placówki zakonne i seminarium papieskie.⁸
Budowniczy i jego narzędzia
Czternaście lat budowania szkół dało Wujkowi coś, czego nie zdobyłby nawet najdłuższymi studiami: praktyczną znajomość potrzeb polskojęzycznych czytelników. Przez lata układał programy nauczania, pisał kazania, prowadził dysputy. Wiedział, jak mówić do ludzi prostych i wykształconych. Wiedział, jakich słów szukają, gdy otwierają książkę.
Ta wiedza okaże się bezcenna, gdy w maju 1584 roku — zaledwie kilka miesięcy po powrocie z Siedmiogrodu — kongregacja jezuitów w Kaliszu zleci mu zadanie, do którego przygotowywał się całe życie.
Ale zanim zasiądzie do tłumaczenia Biblii, Wujek ma jeszcze jedno powołanie do spełnienia. I jedną ambonę, z której przemówi do całego Poznania.
Ciekawostki
- Akademia Krakowska kontra jezuici — spór o prawo nadawania stopni naukowych między Akademią Krakowską a kolegium poznańskim trwał dekady. Mimo że król Zygmunt III Waza w 1611 roku nadał kolegium przywilej akademicki, Kraków skutecznie blokował jego realizację. Pełny status uniwersytecki Poznań uzyskał dopiero w 1919 roku.⁴
- Siedmiogród — europejskie laboratorium tolerancji — w 1568 roku, ponad dekadę przed przyjazdem Wujka, sejm siedmiogrodzki w Tordzie uznał cztery wyznania za równouprawnione: katolicyzm, luteranizm, kalwinizm i unitarianizm. To był ewenement w ówczesnej Europie. Wujek prowadził więc dysputy nie w kraju, gdzie protestantów można było po prostu uciszyć, lecz tam, gdzie musiał ich przekonać argumentami.
- Szkoła, która nie chciała umrzeć — kolegium założone przez Wujka w Siedmiogrodzie miało burzliwą historię. W 1603 roku sejm siedmiogrodzki wygnał jezuitów z kraju i zamknął uczelnię. Jezuici wracali i byli wyganiani jeszcze dwukrotnie, ale szkoła za każdym razem odradzała się. Dziś jej spadkobiercą jest Uniwersytet Babeș-Bolyai w Cluj-Napoca — największy uniwersytet w Rumunii. Co ciekawe, akt erekcyjny akademii Batory podpisał 12 maja 1581 roku — w Wilnie. Dwie uczelnie, które Wujek pomagał budować, połączył jeden podpis króla.
Przypisy i źródła
¹ Psalm 127 (126):1, przekład Jakuba Wujka. Cytat przytaczam w wersji tradycyjnie przypisywanej Wujkowi — dokładne brzmienie w wydaniu z 1599 roku może się nieznacznie różnić ze względu na ingerencje komisji rewizyjnej.
² Kolegium jezuickie w Poznaniu — jezuici przybyli do Poznania w 1571 roku, kolegium oficjalnie otwarto w 1573 roku. Wujek jako organizator i pierwszy rektor. Por. Poznańska Wiki; Polski Słownik Biograficzny, hasło „Jakub Wujek”.
³ Dane o liczbie uczniów z biografia Jakuba Wujka, materiały projektu.
⁴ Spór z Akademią Krakowską: Kolegium jezuickie w Poznaniu nie uzyskało pełnego statusu uniwersyteckiego mimo przywileju Zygmunta III Wazy z 1611 roku. Por. Poznańska Wiki, hasło „Kolegium jezuickie”.
⁵ Akt erekcyjny Akademii Wileńskiej: 1 kwietnia 1579 (Stefan Batory); bulla papieska: 30 października 1579 (Grzegorz XIII). Por. Vilnius University, strona historyczna.
⁶ Pierwszym rektorem Akademii Wileńskiej był Piotr Skarga. Wujek pełnił funkcję rektora kolegium jezuickiego przed jego transformacją w akademię.
⁷ Data założenia kolegium w Kolozsmonostorze: 11 stycznia 1580. Por. materiały projektu; BliskoPolski.pl.
⁸ Siedmiogród — misja 1579-1584: trzy placówki zakonne, seminarium papieskie, dysputy z arianami, opieka nad Zygmuntem Bàthorym. Por. Polski Słownik Biograficzny.
Słuchaj podcastu: ZapomnianaBiblia.pl