Przejdź do treści
Seria: Zapomniana Biblia: Opowieści
Odcinek: 14 (specjalny odcinek wielkanocny)
Publikacja: 4 kwietnia 2026
„Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo. To było na początku u Boga. Wszystko się przez nie stało, a bez niego nic się nie stało, co się stało. W nim był żywot, a żywot był światłością ludzi. A światłość w ciemnościach świeci, a ciemności jej nie ogarnęły.”¹
Prolog Ewangelii świętego Jana — czternaście wersetów otwierających czwartą Ewangelię — to jeden z najważniejszych tekstów w historii chrześcijaństwa. I jeden z najtrudniejszych do przełożenia na jakikolwiek język.
W polszczyźnie Prolog Jana istnieje w wielu wersjach. Ale przez niemal cztery stulecia Polacy znali go przede wszystkim w jednej — w przekładzie Jakuba Wujka. Dziś, w specjalnym odcinku wielkanocnym, przyjrzymy się tym czternastu wersetom i temu, co Wujek z nimi zrobił.
Słowo, Logos, Verbum
Grecki oryginał zaczyna się od „En arche en ho Logos” — „Na początku był Logos”. Łacińska Wulgata tłumaczy to jako „In principio erat Verbum” — „Na początku było Słowo”. Wujek podąża za łaciną: „Na początku było Słowo”.
Wybór „Słowa” jako tłumaczenia greckiego „Logos” nie był oczywisty. Logos w filozofii greckiej oznaczał więcej niż słowo — to rozum, sens, porządek świata, zasada kosmiczna. Żadne pojedyncze polskie słowo nie oddaje pełni tego znaczenia. Wujek zdecydował się na „Słowo” z wielką literą — podążając za tradycją Wulgaty, która tłumaczy „Logos” jako „Verbum” — i ta decyzja, utrwalona przez wieki liturgicznego użycia, ukształtowała polską teologię na stałe.²
Ewangelia Jana a przekłady protestanckie
Jak Prolog brzmiał u protestantów? Biblia brzeska z 1563 roku również tłumaczyła „Logos” jako „Słowo”. Ale Szymon Budny w swoim przekładzie z 1574 roku — nakierowanym na ścisłą wierność oryginałowi hebrajskiemu i greckiemu — stosował inne rozwiązania translatorskie, które Wujek i katoliccy polemiści krytykowali jako heretyckie.³
Różnice między przekładami mogły wydawać się drobne — jedno słowo tu, inny szyk zdania tam. Ale w szesnastym wieku każde słowo Biblii było polem bitwy teologicznej. Sposób, w jaki tłumacz oddał dany werset, mógł przesądzać o tym, czy tekst wspierał doktrynę katolicką, kalwińską czy ariańską.
„A Słowo Ciałem się stało”
Werset czternasty — kulminacja Prologu — brzmi w przekładzie Wujka: „A Słowo Ciałem się stało i mieszkało między nami, i widzieliśmy chwałę jego, chwałę jako Jednorodzonego od Ojca, pełnego łaski i prawdy”.
Łaciński oryginał: „Et Verbum caro factum est et habitavit in nobis”. Wujek oddaje go niemal słowo w słowo, zachowując łaciński szyk — „Słowo Ciałem się stało” zamiast bardziej naturalnego „Słowo stało się Ciałem”. Ten odwrócony szyk nadaje frazie uroczysty, liturgiczny charakter — i właśnie w tej formie weszła do polszczyzny na stałe.⁴
Prolog w liturgii
Prolog Ewangelii Jana zajmował wyjątkowe miejsce w polskiej liturgii katolickiej. Przez wieki był czytany na zakończenie każdej mszy świętej — w tak zwanej „Ostatniej Ewangelii”. Ten zwyczaj, wprowadzony w średniowieczu i utrwalony przez Mszał Piusa V z 1570 roku, oznaczał, że polscy katolicy słyszeli słowa „Na początku było Słowo” nie raz w roku, lecz przy każdej wizycie w kościele.
Zwyczaj zniesiono w 1964 roku, na mocy instrukcji Inter Oecumenici wydanej jeszcze w trakcie obrad Soboru Watykańskiego II. Przez te niemal cztery stulecia Prolog Wujka był jednym z najczęściej słyszanych tekstów w języku polskim — powtarzanym tysiące razy w każdym pokoleniu.⁵
Wielkanoc i Słowo
Związek Prologu z Wielkanocą jest teologiczny, nie liturgiczny — Prolog nie jest specyficzną lekturą wielkanocną. Ale jego przesłanie — że Słowo stało się Ciałem, umarło i zmartwychwstało — stanowi fundament tego, co chrześcijanie świętują w Wielkanoc.
Wujek, tłumacząc Prolog, dał polskim katolikom słowa, którymi mogli wyrażać najgłębsze treści swojej wiary. „Na początku było Słowo” — te cztery słowa, w tej kolejności, w tym rytmie, stały się częścią polskiej tożsamości kulturowej. Cytują je ludzie wierzący i niewierzący, w kościołach i w literaturze, na ambonach i w felietonach.
To jest dziedzictwo Wujka — nie tylko przekład, ale język, w którym Polacy myślą o sprawach ostatecznych.
Ciekawostki
- Ostatnia Ewangelia — codziennie przez wieki — zwyczaj czytania Prologu Jana na zakończenie mszy oznaczał, że przeciętny polski katolik słyszał te słowa setki razy w życiu. Żaden inny fragment Biblii nie był powtarzany z taką częstotliwością. Zniesienie tego zwyczaju w 1964 roku było jedną z najbardziej odczuwalnych zmian liturgicznych po Soborze Watykańskim II.
- „Na początku” — echo Księgi Rodzaju — Prolog Jana celowo nawiązuje do pierwszych słów Biblii: „Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię” (Rdz 1:1). Jan pisze: „Na początku było Słowo”. To teologiczny komentarz — Słowo było przed stworzeniem, Słowo jest Bogiem. Wujek, zachowując te same słowa początkowe, pozwala polskiemu czytelnikowi usłyszeć to echo.
- Mickiewicz i Prolog — Adam Mickiewicz w wykładach paryskich (Cours de littérature slave, 1840–1844) wielokrotnie odwoływał się do Prologu Jana jako do klucza do zrozumienia literatury słowiańskiej. Czytał Biblię w przekładzie Wujka — i Wujkowe „Na początku było Słowo” było dla niego nie tylko cytatem biblijnym, ale fundamentem filozofii języka.
Przypisy i źródła
¹ J 1:1–5, przekład Jakuba Wujka. Tekst za: Biblia Wujka (wydanie 1923, oparte na edycji z 1599), WikiSource.
² „Logos” w filozofii greckiej i teologii chrześcijańskiej: termin o szerokim polu semantycznym (słowo, rozum, sens, zasada). Wujek tłumaczy za Wulgatą: „Verbum” → „Słowo”. Por. standardowe komentarze do J 1:1.
³ Szymon Budny i jego przekłady: Nowy Testament (1574), rewizja (1589). Krytykowany przez katolików za ariańskie tendencje. Biblia brzeska (1563) również tłumaczy „Logos” jako „Słowo”. Por. Wikipedia, „Bible translations into Polish”.
⁴ J 1:14 — „A Słowo Ciałem się stało” (łac. „Et Verbum caro factum est”). Odwrócony szyk w polskim tekście nadaje frazie charakter liturgiczny.
⁵ Ostatnia Ewangelia (Prolog Jana na zakończenie mszy): zwyczaj utrwalony w Mszale Piusa V (1570), zniesiony w 1964 na mocy instrukcji Inter Oecumenici wydanej w trakcie Soboru Watykańskiego II. Przez ten czas Prolog był jednym z najczęściej słyszanych tekstów w katolickich kościołach.
Słuchaj podcastu: ZapomnianaBiblia.pl