Przejdź do treści
Seria: Zapomniana Biblia: Opowieści
Odcinek: 2
Publikacja: 10 stycznia 2026
„Zbłądziłem jako owca, która zginęła: szukaj sługi twego, bom nie zapomniał przykazania twego.”
– Psalm 119:176, Biblia Wujka (1599)
Słowa Psalmu 119 mogłyby opisać los czternastoletniego Jakuba Wujka, gdy w 1555 roku opuszczał rodzinny Wągrowiec. Jego celem był Śląsk — kraina, która w połowie XVI wieku stała się areną jednej z największych przemian religijnych w dziejach Europy.
Żeby zrozumieć, dokąd trafił młody Wujek, trzeba cofnąć się o trzy dekady. 21 lub 23 października 1523 roku — źródła podają różne daty — w kościele św. Marii Magdaleny we Wrocławiu proboszcz Jan Hess wygłosił pierwsze kazanie w duchu nauki Marcina Lutra.² Stolica Śląska otworzyła bramy reformacji.
Proces był błyskawiczny. Już rok później większość wrocławian, włącznie z radą miejską, przyjęła luteranizm. Ostoją katolicyzmu pozostał jedynie Ostrów Tumski z katedrą biskupią — wyspa starej wiary w morzu „nowinek”. Do połowy stulecia reformacja objęła niemal cały region: kolejne miasta, dwory książęce, szlachtę.
To właśnie do tego świata trafił nastoletni Jakub z prowincjonalnego Wągrowca.
W 1555 roku Wujek wyjechał na Śląsk — prawdopodobnie do Wrocławia, choć źródła nie dają tu całkowitej pewności. Zapisał się do zreformowanej szkoły św. Elżbiety, na której czele stał Andrzej Winkler — pedagog wykształcony w Wittenberdze pod okiem Filipa Melanchtona, a zarazem drukarz wydający podręczniki i pisma reformacyjne.³
Nie wiemy, dlaczego rodzice wysłali syna akurat tam. Może liczyli na solidną edukację humanistyczną? A może po prostu nie zdawali sobie sprawy, jak daleko zaszła reformacja w stolicy Śląska?
Szkoła Winklera oferowała to, czego brakowało w wielkopolskiej prowincji: wykształconych nauczycieli, dostęp do książek, kontakt z prądami intelektualnymi Europy. Młody Jakub chłonął wiedzę. Opanował biegle język niemiecki. Poznał klasyków łacińskich. Ale poznał też coś więcej — teologię reformacyjną.
Lata spędzone na Śląsku przyniosły skutek, którego rodzice się nie spodziewali. Jakub Wujek — wychowanek wągrowieckich cystersów, syn katolickiej rodziny mieszczańskiej — skłonił się ku luteranizmowi.
Kiedy wieści o religijnych sympatiach syna dotarły do Wągrowca, Maciej i Elżbieta Wujkowie zareagowali natychmiast. W 1558 roku sprowadzili siedemnastoletniego Jakuba do domu.
Co się wydarzyło potem? Źródła są skąpe, ale jedno wiemy na pewno: kluczową rolę odegrała książka. W ręce młodego Wujka trafiło dzieło, które miało odmienić jego życie — „Confessio fidei catholicae” kardynała Stanisława Hozjusza.
Hozjusz był wówczas najpotężniejszym głosem polskiej kontrreformacji. Jego „Wyznanie wiary katolickiej”, napisane na synodzie piotrkowskim w 1551 roku, a wydane drukiem w 1553, stało się manifestem odnowy Kościoła. Dzieło było logiczne, erudycyjne, przekonujące — i napisane z pasją polemisty. Do końca XVI wieku doczekało się ponad trzydziestu wydań w większości języków europejskich, włącznie z arabskim i armeńskim.⁴
Dla siedemnastolatka, który właśnie wrócił ze Śląska pełen reformacyjnych idei, lektura Hozjusza musiała być wstrząsem. Argumenty, które wydawały mu się niepodważalne, nagle stawały pod znakiem zapytania. Wujek — jak później sam przyznawał — powrócił do wiary katolickiej.
Historia śląskiego epizodu Jakuba Wujka to paradoks. Ten sam człowiek, który jako nastolatek uległ „pokusom nowinek”, czterdzieści lat później stworzy dzieło będące odpowiedzią na protestanckie przekłady Biblii. Człowiek, który poznał reformację od środka, napisze katolicką Postyllę wymierzoną przeciwko Postylii Mikołaja Reja.
Czy doświadczenie błądzenia uczyniło go lepszym obrońcą wiary? Czy znajomość argumentów „drugiej strony” pomogła mu później w polemikach? Tego nie wiemy. Wiemy jednak, że zbłąkana owca z Wągrowca nie zapomniała przykazania — i że jej droga dopiero się zaczynała.
Ciekawostka
- Pokój augsburski z 1555 roku — podpisany dokładnie w tym samym roku, gdy Wujek wyjechał na Śląsk — ustanowił zasadę „cuius regio, eius religio” (czyja władza, tego religia). To właśnie ta zasada sprawiła, że Śląsk, podzielony między wielu władców, stał się religijną mozaiką. Na tym samym terytorium współistniały miasta luterańskie, katolickie dwory i kalwińska szlachta. Młody Wujek trafił w sam środek tego eksperymentu.
Źródła
² Źródła różnią się co do dokładnej daty: parafia ewangelicka we Wrocławiu podaje 21 października, oficjalna strona miasta Wrocławia — 23 października 1523.
³ M. Burbianka, „Andrzej Winkler. Drukarz wrocławski XVI wieku”, Roczniki Biblioteczne, R. 4, 1960. Wikipedia PL, hasło „Andreas Winkler”.
⁴ S. Hozjusz, Confessio fidei catholicae christiana, Kraków 1553 (część I); Moguncja 1557 (całość). Por. Estreicher XVIII, 278-281; Polskie Radio, „Stanisław Hozjusz. Walczył piórem z reformacją”.
Następny odcinek: „Student trzech uczelni”, 18 stycznia 2026